Tomaten kweken in de moestuin
Het kweken van tomaten is wellicht een van de meest dankbare taken bij het hebben van een groentetuin, mits het lukt tenminste! Zeker in de buitenlucht is dit soms extra lastig. Gelukkig moet het telen van tomaten met behulp van deze teelthandleiding zeker lukken.
Deze teelthandleiding focust zich op de buitenteelt van tomaten. Lees hier de teelthandleiding voor tomaten in een kas.
Tomaten (Latijns: Solanum lycopersicum) behoren net als de aardappels tot de nachtschade-familie en komen oorspronkelijk uit Meso Amerika (±Centraal Amerika). De tomaten zijn door de Spanjaarden naar Europa gebracht als sierplant. Jaren later kwamen de Italianen erachter dat de vruchten eetbaar waren en raakte de tomaat daar ingeburgerd.
Er zijn vele verschillende soorten tomaten, trostomaten, cherrytomaten, vleestomaten en tomaten in verschillende kleuren. In principe zijn alle tomaten op een gelijke manier te telen, al zijn er wel rassen die minder warmte nodig hebben dan andere rassen. Bij de meeste rassen staat vermeld of deze geschikt is voor binnen of buitenteelt. Voorbeelden van rassen die goed buiten groeien zijn de ‘Cerise’, de vleestomaat ‘Marmande‘ en de tomaat ‘Matina’.
Voorzaaien van tomaten
Tomaten hebben wat hulp nodig om ze in de buitenlucht in Nederland te kunnen kweken. Het is hier eigenlijk niet warm genoeg. Daarom is het over het algemeen nodig om ze voor te zaaien in maart of april. Bij later voorzaaien is de kans dat de tomaten uiteindelijk niet meer rijp worden heel groot.
Voorzaaien kan je op verschillende manieren doen. Een veel gebruikte manier is om de zaden in een bakje met potgrond te zaaien. Hou vervolgens die potgrond op kamertemperatuur en licht vochtig, totdat de meeste zaden zijn gekiemd. Als de zaden zijn gekiemd en de eerste echte bladeren hebben gevormd kan je ze vervolgens elk individueel overplanten. Doe dit door de plantjes voorzichtig los te scheuren van elkaar en met wortel en al in een potje met potgrond te planten. Houd de planten op kamertemperatuur op een zonnige plaats en in een licht vochtige grond.
In plaats van de plantjes in een bakje voor te zaaien kan je ze ook direct in een pot met potgrond zaaien. Het nadeel hiervan is dat een aantal zaadjes mogelijk niet opkomen en je dus meer potjes moet inzetten dan je daadwerkelijk wil gebruiken, het voordeel is dat de plantjes niet beschadigd worden door het overplanten.
Tot slot is het ook mogelijk om tomatenplantjes te kopen. In dat geval is het verstandig om een geënte plant te kopen. Als dat goed gedaan is dan heeft de kweker een tomatenras met een sterk wortelgestel geënt (aan elkaar laten groeien) op een ras met een goede opbrengst of veel ziekteresistenties. Dit maakt het kweken van tomaten net iets makkelijker.
Advertentie
Play to Prep focust zich op het voorbereiden van gezinnen op mogelijke noodscenario’s zoals een overstroming of langdurige stroomuitval.
Voor de gezinnen met weinig ervaring met voorbereiden is er een tabletop-scenariotraining; bedoeld om inzicht te krijgen in wat er bij een noodscenario komt kijken en hoe het gezin op dat moment handelt.
Ga naar http://www.playtoprep.nl voor meer informatie.
Grondsoort, grondbewerking en standplaats
Als de temperatuur buiten hoog genoeg is, normaliter rond half mei, en de plantjes ongeveer 10 cm hoog zijn, dan kunnen de planten uitgeplant worden in de volle grond. Plant de tomaten op ongeveer 50 cm afstand van elkaar.
Bij het kweken van tomaten in de buitenlucht is een juiste vruchtwisseling belangrijk om plantenziektes te voorkomen, zorg er daarom voor dat er minstens vier jaar geen planten van de nachtschadefamilie op hetzelfde stuk land hebben gestaan. Leer hier meer over vruchtwisseling.
Tomaten zijn echte warmte en zonaanbidders en hebben daar veel van nodig. Een standplaats op het zuiden, eventueel met een muur of haag erachter zodat ze geen last hebben van de wind, is ideaal.
Tomaten kunnen zowel in klei, leem als op zand gekweekt worden, mits de planten voldoende water en nutriënten krijgen. Het is daarom aan te raden om de grond voldoende water-vasthoudend en vruchtbaar te houden door het toedienen organisch materiaal en mest.
Bemesting
Van de verschillende organische meststoffen geeft het toedienen van compost (±2 kg per vierkante meter) vaak het beste resultaat en voorziet dit ook gelijk in de grote stikstofbehoefte van de plant (30 g/m2) en de andere benodigde nutriënten.
Omdat de nutriënten verspreid over de zomer vrijkomen is het niet nodig om de plant gedurende het teeltseizoen meermalen te bemesten. Mochten de bladeren toch lichtgroen worden, dan kan er een kleine extra gift gegeven worden.
Natuurlijk is het ook mogelijk om met kunstmest te bemesten. In dat geval kan het verstandig zijn om de bemesting te spreiden over het groeiseizoen, zodat zoutschade van de kunstmest wordt voorkomen.
Sidenote: potgrond is vaak gemaakt van veen of kokosvezels.
Daarnaast wordt er vaak voor 4 tot 6 weken aan nutriënten aan toegevoegd. Enkel met potgrond bemesten is daarom vaak geen goed idee.
Verzorging van tomaten
Tomatenplanten zijn flinke groeiers en kunnen hoog klimmen. Binnen kunnen ze meerdere meters lang worden maar ook als je ze in de buitenlucht kweekt kunnen ze flink uit de kluiten schieten. Zet daarom bij elke plant een stevige stok waar je de stengels en evt. de trossen tegenaan kan binden. Zorg ervoor dat de planten vrij van elkaar staan en dat de wind er redelijk tussendoor kan waaien en de zon overal kan schijnen. Schimmels en waterschimmels, zoals de voor tomaten zeer schadelijke aardappelziekte (Phytophthora infestans), houden van vochtige en warme plekken en kunnen een hele oogst vernietigen.
Sommige telers groeien hun tomaten onder een afdak of gaas met als doel de waterschimmel buiten te houden. Zolang deze waterschimmel inderdaad niet aanwezig is kan dit een goede oplossing zijn. Zodra de schimmel wel aanwezig is kan deze zich dan echter extra makkelijk verspreiden omdat het gewas vochtiger blijft.
Geef bij voorkeur eens per week veel water, zodat de wortels zich goed ontwikkelen en tijdens de drogere perioden opzoek gaan naar water in de grond.
Ook het geven van water kan ervoor zorgen dat de aardappelziekte zich kan verspreiden. Geef daarom het liefst direct bij de wortels water. Zodra de vruchten beginnen te verkleuren is het verstandig om de hoeveelheid water te matigen. Bij een overvloed aan water kunnen de tomaten barsten.
Dieven en de oogst sturen
Ook bij het kweken van tomaten in de buitenlucht moeten de tomaten moeten elke week gedieft worden. Dieven is is het verwijderen van zijstengels in de oksel van de plant. Dit heeft als doel om te voorkomen dat de plant onnodige energie verspilt aan het groeien van deze zijscheuten en dus zodat je een stevige stam krijgt met grote vruchten.
Tomaten zijn in principe kruis-bestuivend maar kunnen ook zichzelf redelijk makkelijk bestuiven. Om de tomaat hierbij te helpen, en dus meer vruchten te krijgen, kan het goed zijn om de bloementrossen zachtjes te schudden en zo het stuifmeel te verspreiden.
Om te zorgen dat de tomaten goed de kans krijgen om rijp te worden is het verstandig om de plant op een gegeven moment te toppen. Afhankelijk van hoe lang en warm de zomer is en hoe groot de trossen zijn, wil je de plant buiten toppen (de top afbreken) als er 3-5 trossen per plant aanzitten. Bij hele kleine trossen soms iets meer. Doe je dit niet, dan heb je kans dat de tomaten niet goed rijp worden omdat er niet genoeg energie is voor de tomaten.
Oogst van tomaten
De nachtschadefamilie draagt die naam mede vanwege de stof tomatine die in groene plantendelen voorkomt en giftig is bij te hoge concentraties. Deze stof helpt de plant in de afweer tegen plantenziekten en -plagen. Gelukkig verdwijnt tomatine als de tomaten rijpen en verkleuren waardoor de tomaten eetbaar worden.
Ook het koken van tomaten zorgt er niet voor dat de hoeveelheid tomatine lager wordt en ik raad niemand aan om groene tomaten te bakken of braden. De enige uitzondering hierop zijn tomatenrassen die groen blijven als ze rijp zijn. Een voorbeeld hiervan is de ‘Green zebra‘.
Bij mooi weer zijn de eerste tomaten na ongeveer tien weken klaar om geoogst te worden. Dit kan je doen door de rijpe tomaten voorzichtig af te breken aan het stukje stengel op ±1 cm boven de tomaat, of door de hele tros eraf te knippen met een snoeischaar. In principe kan je tomaten al plukken als ze nog maar een klein beetje kleur hebben. Het plukken van lichtoranje tomaten kan handig zijn als je de tomaten langer wil bewaren. Persoonlijk vind ik tomaten echter het lekkerste als ze geplukt worden als ze knalrood en rijp zijn.
Voor het sneller rijp laten worden van tomaten zijn er verschillende ideeën in omloop. Zo is het idee dat tomaten mogelijk sneller rijpen door een aantal bladeren te verwijderen en zo te zorgen dat ze in de zon hangen. Ondanks dat voornamelijk het hormoon etheen verantwoordlijk is voor het rijpen van tomaten, lijkt het er ook op dat lycopeen, de rode kleurstof, extra aangemaakt wordt bij rood licht. Het is dus goed mogelijk dat het ‘in de zon hangen’ van de tomaten ook een positieve invloed heeft op de rijping. Wel is het verstandig om het aantal verwijderde bladeren te beperken tot een minimum omdat dit ook ten koste gaat van de fotosynthese.
Stel je hebt je tomaten toch al eerder geplukt dan dat ze rijp waren, dan is alle hoop nog niet verloren. Tomaten zijn climacterische vruchten en zijn daardoor gevoelig voor etheen. Etheen is een plantenhormoon dat planten uitstoten om ervoor te zorgen dat ze gelijkertijd rijp worden. Naarmate een climacterische vrucht rijper is stoot die meer etheen uit tot het moment dat deze overrijp is en begint te verrotten. Een van de vruchten die zeer veel etheen uitstoten zijn rijpe bananen. Door onrijpe tomaten naast een rijpe banaan te leggen heb je nog een redelijke kans dat de tomaten nog verder rijpen en je ze nog op kan eten.
Teveel aan tomaten verwerken
Mocht je uiteindelijk teveel tomaten hebben, dan zijn er verschillende manieren om ze te bewaren.
Tomaten kunnen ongeveer een week lang goed blijven als je ze op een koele droge plaats bewaard (±12 graden) en zelfs iets langer als je ze niet op hun rijpst plukt. In de koelkast is echter geen goede bewaarplek omdat de tomaat zijn smaak dan verliest.
Een andere manier om tomaten te bewaren is door ze in te vriezen. Maak ze hiervoor schoon, snij ze in partjes en verwijder de zaadlijsten. Vervolgens kan je ze ongeveer 6-12 maanden in de vriezer bewaren.
Bij een grote hoeveelheid vind ik het echter makkelijker om tomatensaus te verwerken. Maak hiervoor eerst tomatensaus, bijvoorbeeld met dit lekkere recept, laat de saus afkoelen en vries het in. Je kan de tomatensaus inmaken door weckpotten tot 1 cm onder de rand te vullen, de deksel erop te doen, en de potten vervolgens voor 30 minuten zachtjes te koken in water.
Recepten
Er zijn enorm veel lekkere recepten met tomaten.
Uit eigen tuin vind ik vooral de verse tomaatsalades een aanrader. Een van de meer verassende salades is een salade met munt. Neem hiervoor 400 gram fijngehakte tomaten, een halve rode ui en een aantal takjes fijngehakte munt. Besprenkel deze salade met het sap van een halve citroen en een klein beetje zout.
Bronnen en verder lezen
Hieronder wordt een overzicht gegeven van een aantal bronnen die voor dit stuk gebruikt zijn. Deze bronnen zijn ook zeer geschikt om meer over de teelt van tomaten te leren.
- Mehdizadeh et al. 2013. Growth and yield of tomato (Lycopersicon esculentum Mill.) as influenced by different organic fertilizers.
- Warner et al. 2004. Effects of nitrogen fertilization on fruit yield and quality of processing tomatoes.
- Pirrello et al. 2009. Regulation of tomato fruit ripening.
- Pardini et al. 2021. Effect of different post-harvest storage conditions and heat treatment on tomatine content in commercial varieties of green tomatoes.
- De Pascale et al. 2013. Cultivar, soil type, nitrogen source and irrigation regime as quality determinants of organically grown tomatoes.
- Louis Bolk. 2009. Biologisch telen doe je in de grond. Zie hoofdstuk 9 voor een mooi overzicht van grondgebonden ziekten en plagen.
- Wageningen UR. 2009. Teeltwisseling in de tomatenteelt.
- Wageningen UR. 2011. Teeltbegeleiding geconditioneerde tomaat.